سه شنبه , ۲۶ تیر ۱۳۹۷

معلولیت و معلول

سابقه‌ی تاریخی

پدیده‌ی معلولیّت سابقه‌ای به قدمت تاریخ زندگی بشردارد. تحقیقات باستان شناسان نشان می‌دهد که ناهنجاریهای اسکلتی از عهدهای بسیار دیرین موجود بوده است.

در جوامع باستانی حتّی در تمدن‌های کهن مانند یونان و روم شرایط مطلوبی برای زندگی معلولان وجود نداشت. لیکن مصریان کهن نسبت به سایر اقوام، در برابر معلولیت و معلولان برخورد مساعدتری داشتند. آن‌ها نه تنها برای درمان معلولان اقدام می کردند بلکه رفاه شخصی و موقعیت اجتماعی آنان را مّد نظر قرار می‌دادند، تا جایی که بیشتر شاعران و نوازندگان مصر باستان از گروه نابینایان بودند.

با گذر زمان و در اثر توسعه‌ی تمدن و پیشرفت دانش، زندگی فردی و اجتماعی انسان رفته رفته متحوّل شد و باورها و هنجارهای تازه‌ای در میان آدمیان پدید آمد و برخورد آنان را نسبت به همه چیز دگرگون کرد و سبب شد که کردار و رفتارشان تعادل و کمال یابد. بدین ترتیب تلقی جوامع انسانی در قبال معلولیت نیز به تدریج منطقی‌تر شد و تعامل مردم عادی با معلولان مثبت‌تر و مساعدتر گردید. به طور کلی می‌توان سیر تحول گذران زندگی معلولان را در گذر زمان، در پنج مرحله به صورت زیر طبقه‌بندی کرد:

  1. دوران حذف و طرد معلولان از جامعه،
  2. دوران دور کردن معلولان از دید مردم و نگهداری آنان در نوانخانه‌ها،
  3. دوران خدمت موسسه‌ای و نگهداری معلولان در شبانه‌روزی‌ها، براساس معلولیت آن‌ها،
  4. دوران خدمات تلفیقی، شامل حمایت از معلولان جهت زندگی در خانواده و حضور در جامعه‌،
  5. دوران خودشکوفایی یا حمایت از معلولان برای دستیابی به بالاترین حد توانایی‌ها و رسیدن به خودکفایی و زندگی مستقل.

معلولان در جهان امروز

براساس معیارهای علمی ، معلولیت عبارت از وضعیت فردی است که به دلیل نقص، فقدان یاناهنجاری در زمینه های جسمانی، روانی و عملکردی، در انجام فعالیتهایی که به طور طبیعی از هر انسان انتظار میرود، محدودیت دارد یا ناتوان است. البته این عیب نیست بلکه نوعی تفاوت است.

در هر حال تفاوتی که فرد معلول را از دیگران جدا میسازد، چیز مطلوب و خوشایندی نیست، زیرا معمولا توانایی او را برای انجام بعضی فعالیتهای طبیعی محدود می کند. از این رو بهتر آن است که علل و عوامل ایجاد آن شناخته شود و تا حد ممکن از وقوع آن پیشگیری به عمل آید.

عمده ترین علل و عوامل معلولیت عبارتند از ناهنجاریهای ژنتیک، عوارض دوران بارداری مادران و زایمانهای غیرطبیعی، بیماریهای میکروبی، ضربه و تصادم ناشی از جنگ و انواع سوانح طبیعی و غیرطبیعی که اکثر آنها قابل اجتناب و پیشگیری اند. امّا واقعیتها نشان دهنده ی آن است که با وجود همه ی دستاوردهای علمی و توسعه های تکنولوژیک، معلولیت همچنان عارضه ای پایداراست و امکان براندازی آن از میان نوع بشر هنوز فراهم نشده است.

هر چند تفاوت یا نقص و ناهنجاری موجود در فرد معلول، معمولا پایدار ودر مواردی غیرقابل درمان است. اما میزان ناتوانی یا کم توانی معلولان، بسته به شدت و ضعف عوامل معلولیت، می تواند تخفیف یابد یا کاملا جبران شود. در عصر حاضر، به ویژه در جوامع توسعه یافته، برای ترمیم توانایی معلولان روشها و  ابزارهای موثری تدوین و ساخته شده است. مجموعه ی فعالیتهایی که برای بازسازی تواناییهای معلولان  صورت میگیرد، توانبخشی نامیده می شود.

نهادهای مردمی کار آمدترین موسسات برای حمایت از معلولان

امروزه متخصصان برای هر گروه از معلولان، فرایند توانبخشی متناسبی را طراح و اجرا می‌کنند. در این میان، معلولان جسمی که اندیشه و توان ذهنی سالم و طبیعی دارند، طبعاً از ظرفیت‌ها و قابلیت‌های بیشتری برای توان‌بخشی برخوردارند، به ویژه آنان که ساختارهای حسّی‌شان طبیعی بوده و تنها از لحاظ حرکت اندامها دچار مشکل هستند، بیشترین قابلیت را برای توسعه و کسب توانایی از خود نشان می‌دهند. این گروه از معلولان، معلولان جسمی – حرکتی نامیده می‌شوند و ما در این مجموعه بیش از همه به این دسته از معلولان که معمولاً از قوای ذهنی طبیعی و توانا و عواطف و احساسات لطیف و پویا برخوردارند، می‌پردازیم.

در حالی که حاضر، در کشورهای پیشرفته و ثروتمند، حکومت‌ها حمایت از معلولان را بر عهده گرفته‌اند و در کنار نهادهای مردمی یا NGOها، به نحو موثر و گشترده‌ای به تامین نیازهای معلولان می‌پردازند و امکانات و بسترهای لازم را برای خودشکوفایی آنان فراهم می‌کنند. در گزارش‌هایی که فرستادگان وزارت کار و امور اجتماعی کشورمان به کشورهای انگلستان، سوئد و آلمان درباره‌ی توان‌بخشی و آموزش و اشتغال معلولان در کشورهای یاد شده تنظیم و ارائه کرده‌اند، اطلاعات خیره کننده‌ای از برنامه‌ریزیها و اقدامات دولتی در آن کشورها در جهت حمایت از معلولان به چشم می‌خورد. مثلاً درکشور سوئد، به منظور ایجاد زمینه‌ی اشتغال برای معلولان، به کارفرمایانی که فرد معلول را به کار بگیرند، یارانه پرداخت می‌کنند و برای آن که معلولان شاغل از عهده‌ی کار بر‌ایند، به آنان خدمات تکنولوژیکی عرضه می‌کنند، در محل کارشان تغییرات ویژه صورت می‌دهند و دستیار کارگری برایشان استخدام می‌کنند.

در کشور ما، هر چند قوانینی برای حمایت از معلولان به تصویب رسیده و سازمان‌ها و نهادهای دولتی نسبتاً  براساس معیارهای علمی معلولیت عبارت از وضیعت فردی است که به دلیل نقص، فقدان یا ناهنجاری در زمینه‌های جسمانی، روانی و عملکردی، در انجام فعالیت‌هایی که به طور طبیعی از هر انسان انتظار می‌رود، محدودیت دارد یا ناتوان است. البته این عیب نیست بلکه نوعی تفاوت است.

در هر حال تفاوتی که فرد معلول را ازدیگران جدا می‌سازد، چیز مطلوب و خوشایندی نیست، زیرا معمولاً توانایی او را برای انجام بعضی فعالیت‌های طبیعی محدود می‌کند. از این رو بهتر آن است که علل و عوامل ایجاد آن شناخته شود و تا حد ممکن از وقوع آن پیشگیری به عمل آید.

عمده‌ترین علل و عوامل معلولیت عبارتند از ناهنجاری‌های ژنتیک، عوارض دوران بارداری مادران و زایمان‌های غیر طبیعی، بیماری‌هی میکروبی، ضربه و تصادم ناشی از جنگ و انواع سوانح طبیعی و غیر طبیعی که اکثر آن‌ها قابل اجتناب و پیشگیری‌اند. امّا واقعیت‌ها نشان دهنده‌ی آن است که با وجود همه‌ی دستاوردهای علمی و توسعه‌های تکنولوژیک، معلولیت همچنان عارضه‌ای پایدار است و امکان براندازی آن از میان نوع بشر هنوز فراهم نشده است.

هر چند تفاوت یا نقص و ناهنجاری موجود در فرد معلول، معمولاً پایدار و در مواردی غیر قابل درمان است. امّا میزان ناتوانی یا کم‌توانی معلولان، بسته به شدت و ضعف عوامل معلولیت، می‌تواند تخفیف یابد یا کاملاً جبران شود. در عصر حاضر، به ویژه در جوامع توسعه یافته، برای ترمیم توانایی معلولان روش‌ها و ابزارهای موثری تدوین و ساخته شده است. مجموعه‌ی فعالیت‌هایی که برای بازسازی توانایی‌های معلولان صورت می‌گیرد، توان‌‌بخشی نامیده می‌شود.